Rankiem 23 stycznia 1919 roku 16 tysięcy czechosłowackich żołnierzy wyposażonych w artylerię i pociąg pancerny przekroczyło tymczasową granicę na Śląsku Cieszyńskim. Polska, zaangażowana w walki z Niemcami w Wielkopolsce i Ukraińcami o Lwów oraz Galicję Wschodnią, zignorowała ostrzeżenia pułkownika Latinika o czechosłowackich przygotowaniach wojskowych. Dowództwo w Warszawie nie doceniło zagrożenia ze strony południowego sąsiada. Zaledwie dwa miesiące wcześniej obie strony podpisały bowiem układ o pokojowym podziale regionu według kryterium narodowości. W ciągu siedmiu dni agresji zginęły dziesiątki osób, ponad tysiąc Polaków trafiło do niewoli, a żołnierze czechosłowaccy dopuścili się zbrodni wojennych na jeńcach i ludności cywilnej. Dziś mało kto pamięta o tej wojnie, mimo że jej konsekwencje zaważyły na losach całego regionu i stosunkach polsko-czechosłowackich przez kolejne dwie dekady, a zwłaszcza na polskiej decyzji z 1938 roku.
Śląsk Cieszyński – kopalnie, huty i strategiczna kolej
Śląsk Cieszyński był jednym z najbogatszych regionów monarchii austro-węgierskiej. W Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim znajdowały się pokaźne złoża węgla kamiennego, w tym cennego węgla koksującego niezbędnego dla hutnictwa. Przed wybuchem I wojny światowej w kopalniach regionu zatrudnionych było około 44 tysięcy górników i pracowników. Roczne wydobycie sięgało milionów ton – to był zasób fundamentalny dla każdego państwa w epoce industrialnej.
W Trzyńcu działała wielka Huta Żelaza założona jeszcze w 1839 roku, w Bielsku rozwijał się przemysł tekstylny z produktami znajdującymi odbiorców na Bałkanach i Bliskim Wschodzie. Dla nowo powstałych państw – Polski i Czechosłowacji – kontrola nad tymi zasobami miała znaczenie egzystencjalne. Polska nie kontrolowała jeszcze Górnego Śląska, więc węgiel cieszyński stanowił potencjalnie kluczowy zasób dla odbudowy kraju. Czechosłowacja, dziedzicząca znaczną część przemysłu Austro-Węgier, potrzebowała węgla jako fundamentu rozwoju gospodarczego.
Przez Bogumin przebiegała strategiczna Kolej Koszycko-Bogumińska, która łączyła ziemie czeskie ze Słowacją. Bez tej linii komunikacyjnej młode państwo czechosłowackie byłoby podzielone. W 1910 roku Polacy stanowili prawie 55 procent ludności Śląska Cieszyńskiego, Czesi – 27,1 procent. Jednak to właśnie w regionach przemysłowych rozgrywała się najostrzejsza rywalizacja. Już od końca XIX wieku do kopalń i hut przybywalikali z ubogich rejonów Galicji, co niepokoiło Czechów obserwujących, że tracą przewagę demograficzną.
Układ o podziale, który miał zapobiec rozlewowi krwi
5 listopada 1918 roku, tydzień po proklamowaniu niepodległości Czechosłowacji i dzień przed ogłoszeniem niepodległości przez Polskę, przedstawiciele Polskiej Rady Narodowej Śląska Cieszyńskiego i Czeskiej Rady Narodowej z siedzibą w Ostrawie podpisali w Orłowej tymczasową umowę. Podział miał być dokonany wedle kryterium narodowości – tereny zamieszkane w większości przez Polaków przypadłyby Polsce, a zamieszkałe przez Czechów – Czechosłowacji. Powiat bielski i cieszyński powierzono stronie polskiej, Czesi przejęli kontrolę nad powiatem frydeckim.
Umowa była skomplikowana, zawierała liczne wyjątki, ale stanowiła podstawę nadziei na pokojowe rozwiązanie sporu. W Cieszynie 27 października 1918 roku w obecności 50 tysięcy osób przyjęto rezolucję o przyłączeniu Śląska Cieszyńskiego do Polski. Deklaracja brzmiała jednoznacznie: Polacy uważają się za jedynych włodarzy Śląska Cieszyńskiego i będą bronić dzielnicy przed wszelkimi zakusami wrogów. Zagrożeń upatrywano jednak ze strony Niemców, nie Czechów.
Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie skierowała 17 listopada na Śląsk Cieszyński pułkownika Franciszka Ksawerego Latinika. Do początku stycznia miał pod rozkazami około tysiąca żołnierzy i oficerów oraz miejscową Milicję Polską Śląska Cieszyńskiego. Latinik systematycznie informował swoich zwierzchników w Krakowie i Warszawie o czechosłowackich przygotowaniach wojskowych widocznych od końca grudnia 1918 roku. Ostrzeżenia nie zostały potraktowane należycie – większość polskich sił zbrojnych walczyła o Lwów i Małopolskę Wschodnią przeciw Ukraińcom oraz wspierała Powstanie Wielkopolskie przeciw Niemcom.
23 stycznia 1919: Czechosłowacja łamie układ i atakuje
Decyzję o ataku podjął prezydent Tomáš Masaryk 15 stycznia 1919 roku. Dwa dni później podczas obrad rządu czechosłowackiego mówił o braku sprzeciwu Francji na zajęcie Śląska Cieszyńskiego i rzekomym łamaniu przez Polskę postanowień umowy z 5 listopada. Pretekstem stało się rozpisanie na 26 stycznia wyborów do polskiego Sejmu Ustawodawczego, które objęły okręgi wyborcze na Śląsku Cieszyńskim. Czesi uznali te tereny za sporne i twierdzili, że przeprowadzenie wyborów utrwaliłoby polską władzę na obszarze, do którego Praga rościła pretensje.
Ostateczny tekst noty do rządu polskiego i państw Ententy zawierającej uzasadnienie agresji został opracowany 21 stycznia – dzień po wydaniu rozkazu o uderzeniu zaplanowanym na 23 stycznia. Czechosłowacja nie miała zamiaru dotrzymywać umowy.
23 stycznia rano Czesi próbowali użyć podstępu. Oficerowie przebrani w mundury armii alianckich pojawili się u pułkownika Latinika w Cieszynie około godziny 10:30, podając się za przedstawicieli koalicji. Zażądali wycofania polskich wojsk za granicę Śląska Cieszyńskiego, grożąc że w przeciwnym razie siły koalicyjne przystąpią o godzinie 13:00 do obsadzenia obszaru. Latinik nie od razu zorientował się w mistyfikacji i nie zdążył aresztować aktorów.
O godzinie 11:45 przed południem czeskie oddziały przekroczyły granicę i zaatakowały dworzec kolejowy w Boguminie – głosił komunikat Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. W pierwszym dniu ofensywy Czesi zdobyli Bogumin wraz z węzłem kolejowym oraz kopalnie w polskiej części Zagłębia Karwińskiego. Zajęli Karwinę, Suchą, Jabłonków, wyparli Polaków ze Stonawy.
Naprzeciw regularnej armii czechosłowackiej w liczbie do 16 tysięcy żołnierzy stanęły improwizowane oddziały ochotnicze złożone z miejscowych górników i polskiej młodzieży szkolnej. Polskie siły liczyły zaledwie 3 tysięce słabo uzbrojonych osób, w zdecydowanej większości niezaprawionych w walce. Wobec ogromnej przewagi przeciwnika te nieliczne oddziały polskiej samoobrony Czesi zaczęli spychać w kierunku Cieszyna, a następnie za linię Wisły.
Stonawa, Skoczów i zbrodnie na jeńcach wojennych
26 stycznia 1919 roku, czwartego dnia inwazji, w miejscowości Stonawa doszło do najbardziej dramatycznych wydarzeń. W ciężkich walkach doszczętnie rozbita została polska kompania. Kilkunastu żołnierzy 12 Pułku Piechoty Ziemi Wadowickiej dostało się do niewoli.
Ranni żołnierze polscy byli dobijani przez wroga. Wziętych do niewoli Polaków najpierw pobito, a następnie rozstrzelano lub zakłuto bagnetami. W jednym z domów mieszkalnych schronili się trzej obrońcy – dwóch zdołało się ukryć w chlewiku, jeden nie zdążył. Poddał się Czechom z uniesionymi rękami do góry, ale zastrzelono go na miejscu. Pozostałych Polaków wkrótce odnaleziono i strzelano do nich. Jeden zginął na miejscu, drugi przeżył dzięki gospodarzowi, który stwierdził wobec Czechów, że żołnierz już nie żyje. W innym domu czescy wojskowi rozstrzelali trzech jeńców.
Łącznie w Stonawie zamordowano 21 polskich obrońców. Dwudziestu żołnierzy i milicjantów zostało pochowanych w zbiorowej mogile. Pomordowani zostali zakłuci bagnetami lub dobici kolbami karabinów. Na prośbę stonawskiego księdza Franciszka Krzystka wykonano dokumentację fotograficzną zabitych i zamordowanych. Zdjęcia stały się świadectwem bestialstw krótkiej, lecz intensywnej wojny.
W Bystrzycy, gdzie opór stawili uzbrojeni polscy robotnicy, dobito czterech rannych. W starciu z czeskimi oddziałami pod Kończycami Małymi zginął kapitan Cezary Haller, brat twórcy Błękitnej Armii generała Józefa Hallera. W Karwinie górnicy ostrzeliwali Czechów spoza domów i drzew, dając się we znaki najeźdźcom.
Rannych żołnierzy obrabowano ze wszystkiego, nie wyłączając mundurów – w styczniu. Niejednokrotnie pastwiono się nad nimi, a nawet ich dobijano. W akcji tej brali udział obok żołnierzy czasem i oficerowie czescy – donosiła polska prasa. Ludność cywilną podejrzaną o jakąkolwiek aktywność na rzecz Polski aresztowano i początkowo zamknięto w sierocińcu w Orłowej. Szczególnie okrutnie rozprawiano się z górnikami należącymi do milicji.
Do najcięższych walk doszło pod Skoczowem w dniach 28-30 stycznia 1919 roku. Tam ofensywa czeska została zatrzymana. 30 stycznia zostało zawarte zawieszenie broni, przedłużone następnego dnia o kolejną dobę. W sumie walki na Śląsku Cieszyńskim trwały siedem dni. Po stronie polskiej zginęło według różnych szacunków od kilkudziesięciu do około 150 osób, w tym kilkadziesiąt ofiar cywilnych – działaczy narodowych, górników, przypadkowych mieszkańców. Ponad tysiąc Polaków biorących udział w walkach dostało się do niewoli.
Reakcja międzynarodowa – milczenie mocarstw wobec złamania układu
29 stycznia 1919 roku Rada Najwyższa Ententy uzgodniła skład Komisji Międzysojuszniczej mającej rozstrzygnąć spór graniczny. Trwająca od 18 stycznia konferencja pokojowa w Paryżu stała się areną zmagań dyplomatycznych. Stanowisko Polski przedstawił na posiedzeniu Rady Roman Dmowski, postulując wycofanie wojsk czechosłowackich za linię 5 listopada 1918 roku do czasu podjęcia przez konferencję ostatecznej decyzji w sprawie granicy.
1 lutego przywódcy zwycięskich mocarstw oraz Dmowski podpisali „Umowę w sprawie Śląska Cieszyńskiego”. Dwa dni później złożył pod nią podpis Edvard Beneš, minister spraw zagranicznych Czechosłowacji. Dokument przewidywał funkcjonowanie administracji lokalnej zgodnie z zapisami umowy z 5 listopada oraz wzajemną gwarancję przestrzegania praw mniejszości.
Konferencja potępiła Czechosłowację za atak i złamanie umowy z 5 listopada. Jednak – i to było kluczowe – nie nakazano wycofania Czechów poza pozycje, z których rozpoczęli atak. Po stronie czeskiej pozostało Zagłębie Karwińskie i Bogumin, choć zastrzeżono, że w razie potrzeby władze Czechosłowacji zapewnią dostawy węgla do Polski.
Umowa nie zadowoliła ani Polski, ani Czechosłowacji. Pod koniec lutego 1919 roku Czesi przypuścili kolejny atak wojskowy na ziemie cieszyńskie będące w rękach polskich. Premier Ignacy Paderewski nazwał atak „nieoczekiwanym napadem za niedającą się skwalifikować zdradę ze strony czeskiej”, przez co „nienawiść do Czechów jest silniejszą niż do Niemców”. Protestowali przedstawiciele wszystkich ugrupowań politycznych – Paderewski, Ignacy Daszyński z Polskiej Partii Socjalistycznej i Wincenty Witos z Polskiego Stronnictwa Ludowego „Piast”. W polskiej prasie określono umowę z 3 lutego mianem „nowej Targowicy”.
Mocarstwa zachodnie nie interweniowały skutecznie, mimo że Polska była sojusznikiem Ententy. Czechosłowacja od 4 listopada 1918 roku uczestniczyła w rozmowach prowadzonych po zawieszeniu broni przez Austro-Węgry, podczas gdy delegacja polska dołączyła do nich dopiero 15 stycznia 1919 roku – na dwa tygodnie przed konferencją w Paryżu i tydzień przed czeską agresją. Beneš skutecznie wykorzystywał lepszą pozycję międzynarodową Czechosłowacji, przedstawiając memoriały i rozpowszechniając kłamstwa o wprowadzaniu przez Polskę bolszewizmu.
Arbitraż 1920 roku i podział wbrew woli ludności
W lipcu 1919 roku na konferencji polsko-czeskiej w Krakowie strona polska zaproponowała przeprowadzenie plebiscytu. Czesi odrzucili to rozwiązanie, doskonale wiedząc, że większość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego stanowili Polacy. 27 września 1919 roku Rada Najwyższa poparła ideę plebiscytu. Czechom jednak zależało na tym, by do niego nie doszło.
Robili wszystko, by opóźnić czas jego rozpisania. W rezultacie Komisja Plebiscytowa na terenie Śląska Cieszyńskiego zjawiła się dopiero w styczniu 1920 roku. Przez około dziewięć miesięcy trwała kampania plebiscytowa. Strona polska przeprowadziła nawet próbne, sondażowe głosowanie, z którego wynikało, że 126 spośród 171 gmin opowie się za Rzeczpospolitą.
W okresie plebiscytowym dochodziło do aktów terroru ze wszystkich stron. 4 maja 1920 roku Konferencja Ambasadorów zdecydowała o zawieszeniu wykonania plebiscytu na dwa miesiące, a 5 czerwca postanowiła przeprowadzić arbitraż pod przewodnictwem króla Belgii Alberta. Ostatecznie jednak wobec braku zgody parlamentu Czechosłowacji do arbitrażu nie doszło.
Okazja do zmiany nadeszła latem 1920 roku, gdy trwała bolszewicka ofensywa na Polskę. 10 lipca w Spa skłoniono przebywającego tam premiera Władysława Grabskiego do podpisania „Umowy z Głównymi Mocarstwami Sprzymierzonymi i Stowarzyszonymi”. Było to jednoznaczne ze zgodą na to, by ostateczną decyzję w kwestii cieszyńskiej podjęła Rada Najwyższa ententy. Polski nie było stać na zaangażowanie w tylu miejscach jednocześnie. Zgoda została uzależniona od zagwarantowania przez Czechosłowację neutralności w wojnie polsko-bolszewickiej i przepuszczenia transportów wojskowych.
28 lipca 1920 roku Rada Ambasadorów w Paryżu ogłosiła oficjalne rozstrzygnięcie. Beneš już wcześniej otrzymał od mocarstw zapewnienie, że podjęta decyzja będzie korzystna dla Pragi – i faktycznie taka była. Czechosłowacja otrzymała 1269 kilometrów kwadratowych, co stanowiło 56 procent spornego obszaru zamieszkanego przez 295 tysięcy osób – 68 procent populacji regionu według spisu z 1910 roku.
W granicach Czechosłowacji znalazły się tereny wcześniej administrowane przez polską Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego, zamieszkane przez 179 tysięcy osób. Polska straciła część Cieszyna na zachodnim brzegu Olzy, Frysztat, Trzyniec, Jabłonków, całe Zagłębie Karwińskie z kopalniami, Hutę Żelaza w Trzyńcu, węzeł kolejowy w Boguminie oraz całą Kolej Koszycko-Bogumińską. Po stronie czechosłowackiej znalazło się około 100-140 tysięcy osób narodowości polskiej.
Decyzja Rady Ambasadorów zaskoczyła wielu Polaków, którzy wierzyli w zwycięstwo argumentów etnicznych nad gospodarczymi. 4 sierpnia 1920 roku Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego podniosła „uroczysty głos protestu przeciwko rozstrzygnięciom Rady Ambasadorów, oddającej 2/3 ludności Śląska Cieszyńskiego, w tym około 190 tysięcy Polaków państwu czeskiemu. Państwo polskie zawierzyło sprawiedliwości przedstawicieli wielkich mocarstw sojuszniczych i najokropniej zawiedzione zostało, a to w chwili, gdy Polska toczy walkę na śmierć i życie o niepodległość i wolność”.
Zaolzie, aneksja 1938 roku i zapomnienie
Obszar zamieszkiwany przez Polaków za rzeką Olzą zaczęto nazywać w Polsce Śląskiem za Olzą, Śląskiem Zaolziańskim lub po prostu Zaolziem. Spór z Czechosłowacją o granicę stał się główną przyczyną złych relacji polsko-czechosłowackich przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego. Podczas czechosłowackich rządów na Zaolziu kwestię zbrodni w Stonawie cenzurowano przez ponad 70 lat.
30 września 1938 roku, w dniu gdy władze czechosłowackie przystały na warunki określone w Monachium przez Hitlera, rząd polski wystosował ultimatum w sprawie zwrotu zagrabionego 19 lat wcześniej Zaolzia. Strona czechosłowacka przyjęła je dzień później. Polska zajęła Zaolzie 1-2 października 1938 roku, wykorzystując upadek Czechosłowacji po układzie monachijskim.
Ten krok – choć motywowany chęcią odzyskania terenów zabranych w 1920 roku – zapisał się jako jedna z ciemniejszych kart polskiej dyplomacji. Winston Churchill napisał, że Polska z apetytem hieny rzuciła się na zwłoki Czechosłowacji, a zaledwie sześć miesięcy później znalazła się w takiej samej sytuacji. Dla wielu współczesnych aneksja Zaolzia przysłoniła fakt, że to Czechosłowacja w styczniu 1919 roku jako pierwsza złamała układ międzynarodowy i dokonała zbrojnej agresji na sąsiada.
Po zakończeniu II wojny światowej, pod naciskiem Józefa Stalina, przywrócony został stan sprzed aneksji z 1938 roku. Zaolzie powróciło do Czechosłowacji. Mniejszość polska w następnych dziesięcioleciach została w dużym stopniu zasymilowana.
Stowarzyszenie „Wspólnota i Pamięć” – głos przeciw zapomnieniu
Dziś, 107 lat po agresji czeskiej na Śląsk Cieszyński, wydarzenia stycznia 1919 roku są praktycznie nieobecne w polskiej pamięci historycznej i edukacji szkolnej. Większość Polaków nic nie wie o wojnie polsko-czechosłowackiej, o złamanym układzie z 5 listopada 1918 roku, o zbrodniach w Stonawie, o kilkudziesięciu ofiarach cywilnych i ponad tysiącu jeńców, ale przede wszystkim o brutalnym wynaradawianiu Polaków tam żyjących.
Stowarzyszenie „Wspólnota i Pamięć” oraz nieliczne organizacje regionalne starają się przypominać o tej zapomnianej karcie historii. Przygotowują uroczystości rocznicowe, opracowują materiały edukacyjne, dbają o groby poległych. To dzięki takim inicjatywom można odnaleźć dokumentację fotograficzną ofiar, relacje świadków i źródła archiwalne.
Zapomnienie o agresji na Śląsk Cieszyński kontrastuje z pamięcią o innych walkach o granice II Rzeczypospolitej. Powstanie Wielkopolskie (grudzień 1918 – czerwiec 1919), które zakończyło się polskim zwycięstwem, jest obecne w podręcznikach i świadomości społecznej. Walki polsko-ukraińskie we Lwowie i na wschodzie, powstania śląskie – te wydarzenia mają swoje pomniki, muzea, upamiętnienia. Śląsk Cieszyński jest najmniej pamiętany z tych konfliktów, mimo że walki tam toczyły się równolegle i miały równie dramatyczny przebieg.
Dlaczego tak się stało? Po pierwsze, konflikt zakończył się niepowodzeniem Polski – a porażki trudniej się upamiętniane niż zwycięstwa. Po drugie, po II wojnie światowej Czechosłowacja znalazła się w obozie komunistycznym razem z Polską – przypominanie o wzajemnych zbrodniach było politycznie niewygodne. Po trzecie, region odszedł poza polskie granice i stopniowo znikał ze świadomości kolejnych pokoleń.
Jednak fakty historyczne nie znikają dlatego, że są niewygodne. 23 stycznia 1919 roku Czechosłowacja dokonała zbrojnej agresji na sąsiada, łamiąc międzynarodowy układ. Żołnierze czechosłowaccy mordowali polskich jeńców i cywilów. Ponad tysiąc Polaków trafiło do niewoli. Dziesiątki zginęły na polu walki i w egzekucjach. To nie jest „spór o granicę” – to była wojna, której ofiary zasługują na pamięć.
- rocznica agresji na Śląsk Cieszyński przypomina, że historia nie zawsze jest sprawiedliwa, a układy międzynarodowe nie zawsze są dotrzymywane. Przypomina też, że zapomnienie o ofiarach jest drugą śmiercią – tą ostateczną.
